donderdag 29 juli 2010

Marokkaanse vis uit Israel

Lekker voor de zomer: Marokkaanse visschotel uit... Jawel, Israel. Een mooie aanleiding om wat misverstanden te ruimen over Marokko en Joden, in minder tijd dan nodig is voor dit smakelijke gerecht. Tipje van de sluier: mensen die beweren dat het vroeger in Marokko allemaal koek en ei was zonder een greintje antisemitisme, hebben ongelijk (hoe dacht u dat dit recept in Israel terecht was gekomen?). Mensen daarentegen die denken dat Marokko een groot tranendal was voor de Joodse bevolking, hebben ongelijk. Dus zet de vis vast op (recept staat hier) en lees even door.

Joden hebben eeuwenlang redelijk rustig in Marokko gewoond, zij het als tweederangs burger. Bij het uitbreken van WO2 woonden er zo'n 225.000 (ter vergelijking: in NL nu ongeveer 40.000), ruim de helft van de Joodse bevolking in heel Noord-Afrika. De bezetting van Frankrijk en het instellen van het antisemitische Vichyregime bracht zo'n 415.000 Joden binnen handbereik van de vervolging.

De meeste Marokkaanse Joden woonden in het door Frankrijk geregeerde deel van het land (er was een kleine Spaanse enclave). Marokko koos de kant van de Vichy-regering en in oktober 1940 werden er dezelfde anti-joodse wetten ingevoerd als in Vichy-Frankrijk, maar met kleine aanpassingen. Zo werden, om de islamitische meerderheid niet voor de kop te stoten, Joden niet gedefinieerd volgens de Duitse rassenwetten maar op grond van hun religie. Joden die moslim waren geworden, bleven buiten schot.

In 1941 vluchtten veel Franse Joden naar Marokko. Het Franse bewind interneerde de meesten in ruim 30 dwangarbeid- en gevangenkampen. Daar moesten zij 10 uur per dag werken in de ondraaglijke hitte, maar het was beter dan deportatie. Het grootste dwangarbeiderskamp in Marokko was Djelfa, met 700 tot 1000 gevangenen.

Marokko werd al op 11 november 1942 door het Amerikaanse leger bevrijd, maar het duurde maanden voordat alle anti-joodse wetten werden herroepen en de gevangenen vrij kwamen. Daarna hielden rechtse Franse groeperingen en plaatselijke moslims pogroms. De politie pestte mee: tientallen Joden werden zonder reden opgepakt en wreed 'gestraft'.

In juni 1948, na de uitroeping van de staat Israel, werden minstens 44 Joden vermoord tijdens pogroms in Oujda en Djerada, waarbij ook veel gewonden vielen. Datzelfde jaar werd een economische boycot ingesteld tegen Marokkaanse Joden. Er kwam een uittocht op gang naar Frankrijk, de VS en Israel. Die vlucht werd massaal na een pogrom in Oujda in 1953 en in 1954, toen er opnieuw doden vielen bij pogroms in Casablanca, Rabat, en Petitjean.

Na de onafhankelijkheid van Marokko in 1956 kregen Joden voor het eerst officieel volwaardige burgerrechten, maar een van de beperkingen was een verbod op emigratie. Toen de grens in 1963 weer werd geopend, vertrokken ruim 100.000 Joden uit Marokko naar Israel. Dat deden zij niet voor niets: in 1965 beschreef de Marokkaanse auteur Said Ghallab de sfeer als ronduit anti-Joods.

Maar zo simpel is het ook weer niet: Koning Hassan II nam tot zijn dood in 1999 'zijn' Joden in bescherming en op dit moment is Marokko een van de meest tolerante landen jegens Joden en Israel in de Arabische wereld. Koning Hassan probeerde een paar keer te bemiddelen in het vredesproces (vergeefs, maar goed). Joden bekleedden vooraanstaande posities in het bedrijfsleven en in de regering, en ook Marokkaanse Joden uit Israel kunnen rustig achtergebleven vrienden en familieleden bezoeken.

Tijdens de Gaza-actie bood de huidige Marokkaanse koning, Hassans zoon Mohammed VI, actief tegenwicht tegen het oplevend antisemitisme, waarin vaak werd beweerd dat deze actie 'even erg was als de Holocaust'. Hij liet in Parijs een speech voorlezen waarin hij onder meer schreef dat de Holocaust 'de universele erfenis van de mensheid'.

Deze speech markeerde de start van het 'Aladinproject', dat moslims wil informeren over de Shoa door onder meer het dagboek van Anne Frank te vertalen naar het Arabisch en het Farsi. Het project wil 'het Westen laten zien dat moslims niet vijandig staan jegens Joden' en zorgen dat 'iedereen verschil kan maken tussen oneerlijke politiek van Israel en respect voor het jodendom'. Een van de mede-oprichters van het project is Andre Azoulay, zelf Joods en een belangrijk adviseur van de Marokkaanse koning.

Maar intussen is de Joodse gemeenschap in Marokko, ooit dus 225.000 mensen, gereduceerd tot zo'n drie- tot vijfduizend meest oudere mensen. U kunt de vis ook gewoon hier eten.